logo3 gimp 500x

Volkskrant 25.4.15- Hoe onze kinderen kleine narcistjes worden
[ingekort - voor kompleet artikel, zie Volkskrant vann 25.4.15]

Vrijwel iedere ouder vindt zijn of haar kind bijzonder, aldus recent onderzoek van ontwikkelingspsycholoog Eddie Brummelman, die promoveerde aan de Universiteit Utrecht. En dat wordt een probleem als de kinderen zelf ook gaan geloven dat ze geweldig zijn. Kinderen die door hun ouders worden overladen met complimenten, ontwikkelen vaak narcistische trekken, met alle onaangename gevolgen van dien. Narcistische kinderen kunnen niet tegen kritiek, vertonen agressief gedrag als ze gekrenkt worden en vallen ten prooi aan een verlammend gevoel van schaamte als ze 'afgaan'. Het worden vaak ook onaangename volwassenen. Er is bovendien een correlatie met verslaving, depressie en angststoornissen.

 

Ouderlijke warmte

Tot voor kort werd aangenomen dat narcisme vooral het gevolg is van ouders die te weinig warmte geven. Het kind zou daardoor noodgedwongen een opgeblazen ego ontwikkelen om zo het negatieve gevoel te compenseren. 'Kijk, zie mij, ik ben echt wel geweldig'.
Brummelman toont echter aan dat een gebrek aan ouderlijke warmte weinig te maken heeft met narcisme. Kinderen ontwikkelen die irritante trekjes juist doordat ze de opgeblazen mening van hun ouders over hen overnemen en internaliseren. Ze raken ervan overtuigd dat ze recht hebben op het allerbeste. 

Overigens gaat het hier niet om de officiële (en ernstige) diagnose 'narcistische persoonlijkheidsstoornis'. Brummelman: 'Die wordt gekenmerkt door een hardnekkig patroon van grandiositeit: extreme behoefte aan bewondering en gebrek aan empathie voor andere mensen. Deze stoornis is zeldzaam, maar narcistische persoonlijkheidskenmerken komen wel veel voor.' Die liggen dicht in de buurt: het gevoel dat je superieur bent, recht hebt op een voorkeursbehandeling en het logisch vinden dat je fans hebt. 

Waarbij hier ook geldt dat hoewel narcisten zich vaak superieur achten, dit niet betekent dat ze tevreden zijn met zichzelf. Dat laatste heet een normale zelfwaardering en houdt in dat je goed over jezelf denkt, terwijl narcisten juist hartstochtelijk graag goed over zichzelf willen denken. Een gezonde dosis zelfwaardering is alleen maar prettig in het latere leven, terwijl narcistische trekken, juist door de verkramptheid, vaak angst en depressie voorspellen.

Altijd leuk zijn

Enige terughoudendheid in het complimenteren van je 
kind is dus aan te bevelen. Een andere vriendin over 
haar dochter: 'Ik heb niet anders gedaan dan mijn 
kind de hemel in prijzen. Het gevolg: ze kan niet meer tegen kritiek en schaamt zich dood als iets niet perfect gaat. Sowieso heeft ze een perfectionistisch karakter, maar onze goedbedoelde complimenten hebben haar waarschijnlijk het gevoel gegeven dat ze niks meer waard is als ze het eens wat minder goed zou doen. Ze zei een keer: mama, ik vind het zo moeilijk om altijd maar leuk te zijn. Ze heeft ook last gehad van een angststoornis, nadat onze poes was overleden.' Psychiater Bram Bakker zegt: 'De meeste mensen hebben in mindere of meerdere mate narcistische trekken. Vrijwel altijd is dat terug te voeren op een gebrekkig zelfbeeld, dat je overschreeuwt. Als je dat ook richting je kind doet en hem of haar aldoor overlaadt met complimenten, kan dat averechts werken. 

Een kind is enorm sensitief en vangt die onzekerheid van de ouders toch wel op. Maar omdat de nadruk steeds maar wordt gelegd op wat er zo goed gaat, leert het kind dat geweldig zijn de norm is. Wat je dan vaak ziet, is dat kinderen hun onzekerheid op een andere manier etaleren. Ze worden bijvoorbeeld perfectionistisch en krijgen faalangst.'

Wat moeten we dan?

Wat ouders kunnen doen, is leren de juiste complimenten te geven. Want je kind helemaal niet prijzen is ook niet de oplossing. En hoe je dat dan doet?  Vaak geven ouders met hun complimenten waardeoordelen. Als een kind een doelpunt scoort, zeggen we: wat ben je goed, als het zijn broertje helpt: wat ben je lief, en bij een goed rapport: wat ben je slim. Onbewust verbinden we zo voorwaarden aan onze liefde en leren we het kind dat het alleen goed is als het presteert. Bovendien zijn complimenten verslavend; kinderen eisen uiteindelijk continu applaus en dat maakt ze dominant en veeleisend. De Facebookcultuur, Instagram en al die blogs waar kinderen nu naar kijken dragen hieraan bij - daar gaat het steeds om publiek hebben en in de belangstelling staan. Waardering wordt zo een behoefte die van buitenaf moet worden vervuld.'

Volgens Van der Wal is het beter om gewenst gedrag te benoemen en dat te koppelen aan het positieve effect dat erdoor ontstaat. Dus niet: wat ben je lief, als een kind zijn broertje helpt, maar: ik zie dat je je broertje helpt, wat werk je goed mee aan de sfeer. Of: ik zie dat je goede cijfers hebt, wat werk je hard op school. Van der Wal: 'Dan snappen kinderen dat ze zelf invloed hebben; voor hard werken op school kun je kiezen.' Nog niet zo makkelijk, want probeer je gewone complimenten maar eens volgens de juiste formule om te buigen. Kwestie van oefenen: benoem het gedrag, niet het kind. Een andere tip die Van de Wal geeft, is minimaal eens per dag zeggen dat je van je kind houdt. Los van welk gedrag dan ook. 'Daarmee kweek je zelfvertrouwen.' Daarnaast adviseert ze ouders om als het nodig is een luid en duidelijk nee te laten horen. 'Kinderen moeten leren incasseren en gevoel krijgen voor oorzaak en gevolg. Als het kleedgeld is opgegaan aan games, dan geen nieuwe spijkerbroek. Of als er onvoldoendes zijn gehaald, dan niet naar de film.'

Van der Wal wijt de toename van narcistische 
kinderen ook aan het gedrag van ouders die vriendjes willen zijn met 
hun kinderen. 'Opvoeden moet vooral leuk zijn en ouders voelen zich vaak ongemakkelijk als ze consequenties van ongewenst gedrag moeten uitvoeren. Toch is dat nodig, anders kweek je vreselijke mensen.' Ze ziet hierin een uitdaging voor het onderwijs. 'Het is ook aan de leerkrachten om de ouders te vertellen dat hun fraaie pauw misschien een gewoon musje is.'